همين است كه يكى به وجود آورندهء ديگرى است . « زيربنا » هم كه مىگوييم يعنى اين به وجود [ آورندهء آن روبناست . ] مثل اينكه پدر به وجود آورنده و آفرينندهء فرزند است ، [ يا ] مثل كتاب و مؤلف است ، كه مىگوييم مؤلف به وجودآورندهء كتاب است ولى هرگز درست نيست بگوييم كتاب مؤلف را به وجود آورده . اما در عين حال كه مؤلف كتاب را به وجود مىآورد خود كتاب به عنوان يك كار روى مؤلف اثر مىگذارد . در بحث بعد كه خيلى مختصر بحث فلسفهء تاريخ را گفته است به مسئلهء پركسيس مىرسيم . پركسيس همين است : انسان علت است براى كار خودش ، انسان كار خود را مىسازد ، كار هم به نوبهء خود انسان را مىسازد . پس اينجا يك تأثير متقابل است ميان انسان و كار ، اما در عين حال يك تقدمى انسان بر كار دارد ، يعنى اين‌طور نيست كه يك تأثير متقابل صددرصد برابر يكديگر [ باشد . ] دو شىء ممكن است در يكديگر تأثير متقابل داشته باشند [ به‌طور ] برابر ، هيچكدام تقدم نداشته باشد ، مثل اينكه اگر شما بخواهيد دو عنصر را به نحو تركيب شيميايى با يكديگر تركيب كنيد و از آن آب به وجود بياوريد اينها هيچكدام بر ديگرى تقدم ندارد . دو عنصر ، اين روى آن اثر گذاشته ، به همان نسبت آن هم روى اين اثر گذاشته ، بعد ، از مجموع اينها يك مركب به وجود آمده است . اما در مورد انسان و كار خودش ، انسان علت كار خودش است و كار معلول انسان است ولى در عين حال اين معلول روى خود انسان اثر مىگذارد . بعد خواهيم گفت ، و حرف درستى هم هست ، كه انسان ساختهء عمل خودش است ، يعنى عمل انسان در چگونگى انسان يا به تعبير قدماى ما در ملكات انسان اثر مىگذارد . مگر شما در باب تقوا همين حرف را نمىگوييد كه اگر انسان ترك محرمات و اتيان واجبات را تكرار و مداومت كند بعد عدالت به وجود مىآيد ؟ مداومت مگر غير از كار خود آدم است ؟ مداومت كردن يعنى همان كار خود را تكرار كردن . عدالت چيست ؟ يك ملكهء راسخهء نفسانى . عدالت يك چگونگىِ انسان است . كار انسان ، انسان را عادل مىكند . پس كار هم روى انسان اثر مىگذارد . - ولى اختلاف جهت دارد . استاد : البته اينها هم نمىگويند اختلاف جهت ندارد ، اختلاف جهت داشته باشد . - تأثير متقابلى كه آنها مىگويند يعنى از يك جهت واحد . استاد : نه ، جهت واحد نيست .